ความเป็นมาของโครงการ โรงเรียนสร้างสรรค์สิ่งแวดล้อมดีเด่น เฉลิมพระเกียรติ
โครงการโรงเรียนสร้างสรรค์สิ่งแวดล้อม 4 ครั้งที่ผ่านมา โรงเรียนต้นแบบรางวัลถ้วยพระราชทานพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว
ครั้งที่ 1 พ.ศ.2543-2544 โรงเรียนคลองหาเหนือ จ.สุราษฎร์ธานี
ครั้งที่ 2 พ.ศ.2545-2546 โรงเรียนบ้านงิ้วใหม่ จ.เชียงราย
ครั้งที่ 3 พ.ศ. 2547-2548 โรงเรียนกุดบากพัฒนศึกษา จ.สกลนคร
ครั้งที่ 4 พ.ศ. 2549-2550 โรงเรียนสา จ.น่าน
ครั้งที่ 5 พ.ศ. 2551-2552 โรงเรียนบ้านหนองกา "ประชารัฐพิทยา" อ.รัตนบุรี จ.สุรินทร์ และโรงเรียนโพธิ์ตากพิทยาคม อ.โพธิ์ตาก จ.หนองคาย

ความเป็นมา
โครงการ “โรงเรียนสร้างสรรค์สิ่งแวดล้อมดีเด่น เฉลิมพระเกียรติ” ริเริ่มโดยกลุ่มบริษัทฮอนด้าในประเทศไทย เพื่อร่วมเฉลิมพระเกียรติ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ในวโรกาสที่ทรงมีพระชนมายุครบ 6 รอบ เมื่อปี พ.ศ.2542 เพื่อสนองพระราชปณิธานที่ทรงห่วงใยต่อปัญหาสิ่งแวดล้อมที่ประเทศต้องเผชิญอยู่ โดยได้รับพระบรมราชานุญาต พระราชทานถ้วยรางวัลชนะเลิศให้กับโรงเรียนที่มีผลงานสร้างสรรค์สิ่งแวดล้อมดีเด่นที่สุด กลุ่มบริษัทฮอนด้า ในประเทศไทยซึ่งเป็นผู้ริเริ่มและให้การสนับสนุนโครงการนี้ ได้มอบหมายให้สมาคมสร้างสรรค์ไทย เป็นผู้ดำเนิน โครงการภายใต้ความร่วมมือจากกระทรวงศึกษาธิการ กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม กระทรวงพลังงาน และกระทรวงสาธารณสุข

วัตถุประสงค์ของโครงการ
          • เพื่อเฉลิมพระเกียรติและเพื่อสนองพระราชปณิธานของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวที่ทรงห่วงใยต่อ ปัญหาสิ่งแวดล้อม
          • เพื่อเสริมสร้างความเข้มแข็งให้แก่โรงเรียนทั่วประเทศได้มีโอกาสพัฒนาการเรียนการสอน การบริหารจัดการ การจัดกิจกรรมให้เด็กเป็นศูนย์กลางการเรียนรู้ และการมีส่วนร่วมในชุมชน โดยริเริ่มจากสภาพปัญหาของแต่ละพื้นที่ ที่แตกต่างกันไป
          • เพื่อเสริมสร้างความเข้มแข็งให้โรงเรียนเป็นแหล่งเรียนรู้ของชุมชน และมีการแลกเปลี่ยนเพื่อพัฒนาความรู้ อย่างต่อเนื่อง

แนวคิดของโครงการ
        • การเปิดโอกาสให้ผู้บริหารโรงเรียน ครู และ นักเรียนได้คิดริเริ่มและเสนอโครงการในอันที่จะดูแลรักษาและแก้ปัญหา สิ่งแวดล้อมที่โรงเรียนและชุมชนต่าง ๆ ต้องประสบ ตลอดจนพัฒนาสภาพสิ่งแวดล้อมภายในโรงเรียนและชุมชนอันเป็นที่ตั้งของโรงเรียน โดยมุ่งเน้นที่ จะให้ชุมชนและผู้ปกครองได้มีส่วนเข้าร่วมโครงการ เพื่อให้การดูแลรักษาสิ่งแวดล้อมอย่างยั่งยืน
        • โครงการที่มีแผนงานชัดเจนสามารถบูรณาการเข้าสู่ห้องเรียนให้เด็กนักเรียนได้ร่วมเรียนรู้ และร่วมดำเนิน โครงการ มีส่วนร่วมจากชุมชน และสามารถขยายผลได้ในระยะยาวจะผ่านการคัดเลือกจะได้รับการสนับสนุนทุน เพื่อใช้ดำเนินการให้เป็นรูปธรรม
        • สนับสนุนด้านวิชาการ และติดตาม ประเมินผลโรงเรียนโดยคณะกรรมการผู้ทรงคุณวุฒิจากส่วนกลาง และ ส่วนท้องถิ่นซึ่งไปตรวจเยี่ยมยังพื้นที่ดำเนินการของโรงเรียน
        • โรงเรียนที่สามารถดำเนินโครงการได้เป็นผลสำเร็จตามวัตถุประสงค์ จะได้รับการคัดเลือก เพื่อเข้าชิงถ้วยรางวัล พระราชทานของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวและโล่รางวัลดีเด่นประเภทต่าง ๆ
        • โรงเรียนที่ชนะเลิศจะได้ครองถ้วยรางวัลพระราชทานของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และประกาศให้เป็น โรงเรียนสร้างสรรค์สิ่งแวดล้อมดีเด่น เฉลิมพระเกียรติระดับประเทศ

ประเภทโครงการเพื่อสิ่งแวดล้อม
โครงการเพื่ออนุรักษ์ แลพัฒนาสิ่งแวดล้อมที่โรงเรียนได้ดำเนินการในโครงการ “โรงเรียนสร้างสรรค์สิ่งแวดล้อมดีเด่น เฉลิมพระเกียรติ” นั้น สามารถจำแนกได้ 7 ประเภทดังนี้
      1. การอนุรักษ์และเผยแพร่สมุนไพร เช่น ขยายการปลูกพืชสมุนไพรเพื่อเป็นแหล่งความรู้ทางธรรมชาติแก่นักเรียน และยังได้ใช้ประโยชน์จากพืชสมุนไพรที่ปลูกได้อีกทางหนึ่งด้วย
      2. การอนุรักษ์แหล่งน้ำ พัฒนาและการป้องกันการเน่าเสียของแหล่งน้ำ รวมทั้งการฟื้นฟูสภาพน้ำให้สมบูรณ์ยิ่งขึ้น และส่งเสริมการเรียนรู้แก่นักเรียนและชุมชนให้ช่วยกันดูแลรักษาแหล่งน้ำที่มีอยู่นำไปใช้ให้เกิดประโยชน์สูงสุด รวมไปถึงการเฝ้าระวังคุณภาพน้ำ
      3. การอนุรักษ์พลังงาน เสริมสร้างความตระหนักในเรื่องของการประหยัดพลังงานไฟฟ้า และเชื้อเพลิง รวมไปถึง การผลิตอุปกรณ์ที่ช่วยประหยัดพลังงาน หรือความคิดสร้างสรรค์ในการคิดค้นแหล่งพลังงานทดแทน อย่างเช่น ถ่านเทียม ก๊าซหุงต้มจากมูลสัตว์ เป็นต้น
      4. การลดจำนวนขยะ ให้ความสำคัญกับการรณงรงค์เพื่อลดปริมาณขยะ และจัดการขยะ โดยนำไปพัฒนาประโยชน์ หรือนำกลับมาใช้ใหม่ หรือนำไปรีไซเคิล จัดตั้งธนาคารขยะโดยให้ความรู้แก่นักเรียน และชุมชนเรื่องการแยกขยะ
      5. สิ่งแวดล้อมศึกษา บูรณาการกิจกรรมเรื่องสิ่งแวดล้อมเข้าสู่หลักสูตรการเรียนการสอน จัดศูนย์การเรียนรู้ให้ นักเรียนได้มีส่วนร่วมในการสร้างสรรค์ ตลอดจนได้ลงมือปฏิบัติจริงและนำไปใช้ในชีวิตประจำวันได้
      6. การเกษตรปลอดสารพิษ ลดปริมาณการใช้สารเคมี และรักษาสิ่งแวดล้อมโดยใช้วิธีทางชีวภาพ เน้นความสมดุล ทางธรรมชาติ เช่น การผลิตปุ๋ยคอกจากมูลสัตว์ และเศษอาหาร ผลิตสารไล่แมลงที่สกัดจากพืช และขยายผลสู่ชุมชน
      7. การจัดภูมิทัศน์ เน้นพัฒนาและฟื้นฟูสิ่งแวดล้อมของโรงเรียนให้เป็นสถานที่รื่นรมย์ สะอาด สวยงาม และเพื่อเป็น การสร้างจิตสำนึกที่ดีในเรื่องสิ่งแวดล้อม และเป็นแหล่งเรียนรู้ของนักเรียน และชุมชน

ผลการดำเนินโครงการ
• ปีที่ 1 (พ.ศ. 2543 – 2544) ในพ.ศ. 2543-2544
ซึ่งเป็นปีแรกของการดำเนินโครงการ มีโรงเรียนส่งโครงการเข้าประกวด 1,148 โรงเรียน โดย 131 โรงเรียน จาก 76 จังหวัดทั่วประเทศ ได้รับการคัดเลือกให้ได้รับทุนสนับสนุนจากกลุ่มบริษัทฮอนด้าในประเทศไทย ทั้งนี้โรงเรียน ชนะเลิศถ้วยรางวัลพระราชทาน และได้รับการประกาศเป็นโรงเรียนสร้างสรรค์สิ่งแวดล้อมดีเด่น คือ โรงเรียนบ้านคลอง หาเหนือ จังหวัดสุราษฎร์ธานี จากการดำเนินโครงการ ฐานการเรียนรู้สู่การพัฒนาคุณภาพชีวิต เพื่อแก้ไขปัญหา สิ่งแวดล้อมในชุมชน เผชิญกับปัญหาการใช้สารเคมีในการเกษตร และขาดความรู้ความเข้าใจที่ถูกต้องต่อการจัดการ ด้านสิ่งแวดล้อม

• ปีที่ 2 (พ.ศ. 2545 – 2546)
สำหรับการดำเนินโครงการในปี พ.ศ. 2545-2546 มีโรงเรียนระดับอนุบาลถึงมัธยมศึกษาทั่วประเทศ ส่งโครงการ เข้าประกวด 1,204 โรงเรียน ซึ่งจากการพิจารณาคัดเลือกของคณะกรรมการท้องถิ่น มีโรงเรียน 234 แห่ง จาก 12 เขตการศึกษาได้รับการคัดเลือกให้รับทุนสนับสนุนการดำเนินโครงการจากกลุ่มบริษัทฮอนด้าในประเทศไทย เพื่อไปดำเนินโครงการ ซึ่งผลการตัดสิน โรงเรียนบ้านงิ้วใหม่ อำเภอเทิง จังหวัดเชียงราย ซึ่งดำเนินโครงการเกษตร ครบวงจรเพื่อการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อม ได้รับการคัดเลือกให้เป็นโรงเรียนสร้างสรรค์สิ่งแวดล้อมดีเด่น เฉลิมพระเกียรติ ครองรางวัลถ้วยพระราชทานพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวฯ

• ปีที่ 3 (พ.ศ. 2547 – 2548)
จากผลสำเร็จของการดำเนินโครงการที่ผ่านมา กลุ่มบริษัทฮอนด้าในประเทศไทยสนับสนุนการดำเนินโครงการ โรงเรียนสร้างสรรค์สิ่งแวดล้อมดีเด่นเฉลิมพระเกียรติ ปี พ.ศ. 2547-2548 ต่อเนื่องเป็นโครงการที่ 3 โดยมีโรงเรียน 175 แห่ง จาก 175 เขตพื้นที่การศึกษาทั่วประเทศ ได้รับคัดเลือกให้ได้รับทุนจากฮอนด้า เพื่อนำไปดำเนินโครงการพัฒนา สิ่งแวดล้อมร่วมกับชุมชน โดยคณะกรรมการได้ลงมติเป็นเอกฉันท์ให้ โรงเรียนกุดบากพัฒนาศึกษา จ.สกลนคร ซึ่งดำเนินโครงการต้นบากหายไปไหน เป็นโรงเรียนสร้างสรรค์สิ่งแวดล้อมดีเด่น เฉลิมพระเกียรติระดับประเทศ ครองรางวัลถ้วยพระราชทานพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวฯ นอกจากนี้ คณะกรรมการได้พิจารณามอบโล่รางวัลดีเด่น ให้แก่โรงเรียนดังต่อไปนี้

โล่รางวัลดีเด่นระดับประเทศ
      • รางวัลดีเด่นด้านการจัดการสิ่งแวดล้อมภายในโรงเรียน โรงเรียนรุ่งอรุณ กรุงเทพฯ
      • รางวัลดีเด่นด้านการแก้ปัญหาสิ่งแวดล้อมชุมชน โรงเรียนวัดบางฝ้าย จ.สมุทรปราการ
      • รางวัลดีเด่นด้านการอนุรักษ์ป่าชายเลน โรงเรียนพรุจูด จ.ตรัง
      • รางวัลดีเด่นด้านการจัดการขยะร่วมกับชุมชน โรงเรียนซอย 3 สาย 4 ซ้าย จ.ลพบุรี

โล่รางวัลดีเด่นระดับภาค
      • รางวัลครูดีเด่นระดับภาค นายเฉลิม เรืองทองเมือง โรงเรียนบ้านคลองยาง จ.กระบี่
      • รางวัลนักเรียนดีเด่นระดับภาค
          1. กลุ่มนักเรียนโรงเรียนนิคมสงเคราะห์ จ.ระนอง
          2. กลุ่มนักเรียนโรงเรียนพะตงประธานคีรีวัฒน์ จ.สงขลา
          3. กลุ่มนักเรียนโรงเรียนพิริยาลัย จ.แพร่
      • รางวัลชุมชนดีเด่นระดับภาค ชุมชนบ้านควาย โรงเรียนวัดวิจิตรรังสรรค์ จ.ชัยนาท
      • รางวัลโรงเรียนดีเด่นระดับภาค จำนวน 22 โรงเรียน

ทุนสนับสนุนการดำเนินโครงการ
กลุ่มบริษัทฮอนด้าในประเทศไทยได้มอบทุนสนับสนุนรวมกว่า 21 ล้านบาท ให้แก่เครือข่ายโรงเรียนสร้างสรรค์ สิ่งแวดล้อมดีเด่น เฉลิมพระเกียรติ จำนวน 540 โรงเรียนทั่วประเทศ เพื่อดำเนินโครงการแก้ไขปัญหา และพัฒนา สิ่งแวดล้อมร่วมกับชุมชน

ความเป็นมา
โรงเรียนกุดบากพัฒนาศึกษา เป็นโรงเรียนขนาดใหญ่เปิดสอนในระดับชั้นมัธยมศึกษา ประสบปัญหาการบุกรุกแผ้วถางป่า สาธารณะ ในป่าสงวนแห่งชาติ ตัดไม้ และเก็บพันธ์ไม้ป่าหลายชนิดมาขาย ก่อให้เกิดผลกระทบต่อสภาพแวดล้อม ทั้งทางตรงและทางอ้อม โดยเฉพาะต้นบาก ไม้พื้นเมือง ได้ถูกชาวบ้านตัดไปขายจนมีจำนวนน้อยลง ใกล้จะสูญพันธุ์ และการทำการเกษตรที่พึ่งพาสารเคมีมากยิ่งขึ้น เริ่มส่งผลกระทบต่อสภาพแวดล้อมและชีวิตของประชากร ชาวบ้าน จำนวนไม่น้อยย้ายไปทำงานต่างถิ่น เพื่อสร้างจิตสำนึกรักษ์สิ่งแวดล้อม และขยายพันธุ์ต้นไม้พื้นเมืองให้เป็นแหล่งเรียนรู้ คู่ชุมชนต่อไป

การดำเนินงาน
ประชุมปรึกษาหารือร่วมกับชาวบ้าน และนำเสนอข้อมูลประสานงานกับผู้เกี่ยวข้องรับทราบร่วมกัน โรงเรียนได้จัดทำ แผนงาน จัดเตรียมพื้นที่เป้าหมายในการดำเนินกิจกรรม ซึ่งกำหนดเป้าหมายที่จะปลูกป่าในโรงเรียนและชุมชน ให้ได้อย่างน้อยปีละ 10,000 ต้น ด้านการติดตามประเมินผล มอบหมายให้ครูแต่ละหมู่บ้านไปเก็บข้อมูลปัญหา อุปสรรค วิธีการแก้ไข มารายงานผู้เกี่ยวข้องระยะสุดท้าย นอกจากนี้ยังได้สรุปวิเคราะห์หาวิธีแก้ไขปัญหาในปีต่อไป ซึ่งกำหนดให้มี การรายงานผลความคืบหน้าต่อผู้เกี่ยวข้อง เผยแพร่สู่สาธารณะชน และผู้สนใจทั่วไป

ตัวอย่างกิจกรรมที่น่าสนใจ
      • กิจกรรมอนุรักษ์พันธุ์พืชพื้นบ้าน ฟื้นฟูป่าชุมชน
      • กิจกรรมการปลูกป่าในโรงเรียนและชุมชน เช่น ต้นบาก มะค่าโมง ประดู่ แดง ยางนา ให้กลับมายืนเคียงคู่กับชุมชน อำเภอกุดบาก เพื่อเป็นแหล่งศึกษาเรียนรู้ และขยาย แจกจ่ายไปปลูกตามพื้นที่ต่างๆ มากขึ้น
      • กิจกรรมเลี้ยงหมูป่าในโรงเรียน
      • การส่งเสริมเพาะกล้าไม้พื้นบ้าน
      • กิจกรรมดำแขกดำนาโรงเรียน ลงแขกเกี่ยวข้าวและบุณคูณลานนาในโรงเรียน เพื่อให้นักเรียนได้เรียน รู้จักการทำนา อย่างถูกวิธี โดยไม่ใช้สารเคมี และไปปรับใช้ที่บ้าน

ผลแห่งความสำเร็จ
      • สร้างจิตสำนึกและสร้างทัศนคติในด้านการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ให้เกิดขึ้นแก่เด็กนักเรียน ครู อาจารย์ ผู้ปกครอง และชุมชนอย่างยั่งยืน
      • เกิดหลักสูตรสิ่งแวดล้อมศึกษา มีการพัฒนากิจกรรมการเรียนการสอนอย่างเหมาะสมกับโรงเรียนและชุมชน
      • เกิดการใช้ประโยชน์ในพื้นที่ของโรงเรียนอย่างคุ้มค่า
      • โรงเรียนกลายเป็นแหล่งเรียนรู้คู่กับเครือข่ายอินแปง ซึ่งเป็นต้นแบบการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ของชุมชน
      • ต้นบาก ต้นไม้ที่ใกล้จะสูญพันธุ์ ถูกนำมาเพาะขยายพันธุ์อย่างกว้างขวาง สัตว์ป่า และความอุดมสมบูรณ์กำลังคืนสู่ ชาวอำเภอกุดบากอีกครั้งหนึ่ง
      • นักเรียนทำนาได้อย่างถูกวิธี และนำวิธีการที่เรียนรู้จากโรงเรียนไปปรับใช้ที่บ้านและชุมชนของตนเองได้
      • นักเรียนสามารถนำแนวทางในการทำงานเพาะกล้าไม้ไปใช้ในการดำรงชีวิต หรือประกอบอาชีพได้ต่อไป
      • อนุรักษ์พันธุ์พืชพื้นบ้าน เช่น ต้นบาก มะค่าโมง ประดู่ แดง ยางนา เพื่อเป็นแหล่งศึกษาเรียนรู้ และขยายแจกจ่าย ไปปลูกตามพื้นที่ต่างๆ มากขึ้น
      • โรงเรียนและชุมชนมีพื้นที่ป่า แหล่งอาหาร แหล่งสมุนไพรที่อุดมสมบูรณ์ในท้องถิ่นมากยิ่งขึ้น